Een Tantrische Visie op Schaamte

Schaamte is, net als alle emoties, oorspronkelijk een waardevolle ervaring in ons.

We hebben in Tantra veel waardering voor onze emoties. Ze helpen ons om het leven vol te ervaren in alle rijkdom en diepte. Ze helpen ons om contact te maken met anderen over wat belangrijk voor ons is.

Boosheid helpt je bijvoorbeeld om je kracht te voelen, zodat je kunt aangeven wat je wilt. Verdriet helpt je om los te laten en verlies te verwerken. Vreugde helpt je om ruimte en grootsheid te ervaren. En schaamte... waar helpt schaamte je eigenlijk bij?

Viram Verberk dook de afgelopen maanden diep in een pittig persoonlijk onderzoek waarin hij veel over zijn schaamte heeft geleerd. Hij werd zo enthousiast over deze vaak lastig te omarmen emotie, dat hij er prachtig artikel over schreef. Hij deelt het graag met je.

Klik op de afbeelding om de PDF te openen in je browser. Met een rechter muisklik kan je het hierna eventueel ook opslaan op je computer.

Reacties op Een Tantrische Visie op Schaamte

  1. Paul schreef:

    Wat mooooooi. Dank je wel voor dit artikel. Ik zit in deze periode 'toevallig' in oude gevoelslagen van me schamen voor mijn eigen lichaam. Erg verrassend en zeker een gebied om nader te onderzoeken. Dit artikel geeft me een aantal handvatten daarvoor. Nogmaals mijn dank. Groetjes, Paul Post (www.volgjepad.nl).

  2. Diana schreef:

    Prachtige inzichten, Viram. Hartelijk dank voor het delen. Ik ben door je artikel benieuwd naar je visie op schuldgevoel. Heb je daar al eerder over geschreven?

    • Viram schreef:

      Dag Diana

      Dank je voor je reactie op het artikel over schaamte, fijn om te lezen dat het je inspireert.

      ja schuldgevoel, leuk dat je daarnaar vraagt, er stond een stuk over in het oorspronkelijke artikel maar dat is niet in de uiteindelijke versie opgenomen omdat het anders te lang werd.

      Schaamte en schuldgevoel worden vaak in een adem genoemd en dat is niet voor niets.
      Schuld is eigenlijk geen gevoel, je hebt schuld of je hebt het niet, als je een auto ongeluk hebt veroorzaakt heb je schuld of als je iets hebt kwijt gemaakt. Schuld is iets dat je vaak kunt repareren door het terug te betalen of iets in ruil terug te doen.
      Maar we kunnen ons schamen over onze schuld. Dat is wat we bedoelen als we het over schuldgevoel hebben: de schaamte over onze schuld. Sommige mensen schamen zich over hun hypotheekschuld bijvoorbeeld en willen er niet over praten.
      Soms voelen we ons schuldig bijvoorbeeld als we voor ons zelf opkomen, dat is eigenlijk valse schuld/schaamte die je vroeger is aangeleerd.

      Als je je schaamt geeft dat een lichamelijke reactie, van je schouders optrekken, je hoofd tussen je schouders en je lichaam wegdraaien, dat noemen ze het affect van schaamte. Dat zelfde affect treed op als je je schuldig voelt, daarom wordt er gezegd dat schaamte en schuld, allebei schaamte is omdat het hetzelfde affect heeft. Probeer maar wat er in je lichaam gebeurt als je tegen jezelf zegt: ik schaam me. Wat je lichaam dan doet en als je zegt ik voel me schuldig. Dat affect zorgt ervoor dat je energie getemperd wordt, met opgetrokken schouders en een geknikt hoofd kan je energie niet meer zo stromen, en dat is de bedoeling van schaamte.

      Dus voor schuldgevoel geldt het hele verhaal van schaamte ook. Dat er terechte schaamte is over je schuld (je hebt een ongeluk veroorzaakt door geen voorrang te geven) en dat er valse schaamte is (als je bijvoorbeeld is aangepraat dat je niet voor jezelf mag opkomen).
      Als iemand zich zou moeten schamen of schuldig voelen is het eigenlijk degene die jou de valse schaamte heeft aangepraat.

      Soms wordt er gezegd dat schuld over ons handelen gaat en schaamte over wie we zijn. Ik denk dat dat niet juist is, schaamte gaat ook over ons handelen bijvoorbeeld niet liefdevol of niet afgestemd handelen.
      Maar het trauma rond schaamte geeft ons de beleving dat schaamte over ons 'zijn' gaat. Door trauma ga je je identificeren met de pijn (je gaat denken dat je je pijn bent), dat is een gevolg van trauma.
      Dus zeggen dat schaamte gaat over wie je bent gaat niet over schaamte maar over het trauma rond schaamte.

      Ik denk erover om de vragen die ik krijg n.a.v het artikel ook in het maandelijkse mededelingen bulletin te beantwoorden, deze komt er dan zeker in.

      Ik hoop dat je hier iets aan hebt.
      Warme groet,
      Viram

      • Nicoline schreef:

        Dank je wel Viram, ik had precies dezelfde vraag als Diana, dus ben heel blij dat ze 'm gesteld heeft. Wat een prachtige uiteenzetting heb je gegeven over schuldgevoel. Och. En wat zal je artikel over schaamte veel mensen raken en inspireren. Mij zeker! Ik ben er onlangs wat over beginnen te lezen oa omdat ik, het meeste in mijn werk, behoorlijk perfectionistisch bezig was. Het begint langzaam tot mij door te dringen dat dit ook met schaamte te maken heeft (en ik dacht nog wel dat ik er niet zoveel mee had ;-)). En het perfectionisme heeft mij, oh ironie, perfect behoedt voor het 'niet goed genoeg' voelen. Heel pijnlijk. Dank nogmaals dat je hierover schrijft. Ontroerd.
        Lieve groeten, Nicoline

  3. Remco schreef:

    Dag Viram,

    Zo nu en dan krijg je volledig onverwachts cadeautjes uit het universum. Vaak ook wel op momenten dat je het nodig hebt omdat je wordt uitgenodigd om een volgende stap in het leven te zetten. Hoe mooi is het dan om je Spam te openen, terwijl normaal gesproken jullie berichten in mijn reclame tapblad terecht komen, en je oog valt op een zinnetje "Remco, wat is er goed aan om je te schamen".

    Intuïtief merk je dat je wordt gestuurd dit bericht meteen te openen en al lezende denk je en voel je "dit is waar het in essentie bij mij over gaat" en "dit is de bron waaruit jouw vervormingen komen"

    Het zal duidelijk zijn dat ik hiermee aan de slag ga. Hoe en met wie? Dat zal zich wellicht aandienen.

    Uit een dieper deel van mijn hart wil ik jou en degene die jou hebben geholpen, bedanken voor deze zeer goed geschreven maar ook gemakkelijk leesbare informatie over schaamte.

    Ik ben jou zeer dankbaar dat je dit verhaal met mij hebt willen delen.

    Een lieve groet van Remco de Tombe

  4. Caroline schreef:

    Wat een fijn en helder artikel toch weer! Dank je!

    Ik heb ook een vraag:
    Hoe zit het als je schaamte voelt over iets dat op latere leeftijd is gebeurd zoals een aanranding of verkrachting?
    Als ik zo je artikel lees dan vermoed ik dat er al een "aanleg" zat voor schaamte, vanuit vroeger.
    Dus dat het trauma dan als het ware weer geactiveerd wordt. Klopt dit?

    Lieve groet van Caroline

    • ViramViram schreef:

      Dag Caroline
      Ik begrijp je vraag, geloof ik, want in het artikel wordt vooral gesproken over de valse schaamte die ons vroeger is aangedaan. Fijn, je vraag geeft me de mogelijkheid verder aan te vullen. Dank je voor je vraag.
      Schaamte is iets wat ons hele leven kunnen blijven voelen en hopelijk gebeurt dat ook want steeds als je niet liefdevol of afgestemd of over iemand grens gaat zul je schaamte voelen. Schaamte is (oorspronkelijk) een hele vriendelijke emotie die je laat weten dat je iets niet helemaal, relationeel, goed doet.
      Dus schaamte blijft, gelukkig maar!
      Echter ook de mogelijkheid voor valse schaamte.
      Als je slachtoffer bent geweest van een aanranding of verkrachting en je gaat je naderhand schamen dan is er sprake van valse schaamte en die valse schaamte kan ook je hele leven lang veroorzaakt worden. Als er tegen je gezegd wordt: ‘dan moet je ook maar niet in die uitdagende kleding over straat lopen’ of ‘je hebt het zelf uitgelokt’ als je aangerand bent dan wordt je daar valselijk beschaamd. Je krijgt eigenlijk te horen dat het je eigen schuld is dat je aangerand bent.
      Wat hier eigenlijk aan de hand is, is dat de ander zich niet met jouw pijn en vernedering kan verbinden en de eigen machteloosheid niet kan of wil voelen en het niet lukt met al deze gevoelens contactvol om te gaan. En om daar af te zijn jou de schuld maar geeft.
      Misschien was het niet verstandig om op dat tijdstip in uitdagende kleding alleen over straat te lopen want we moeten er helaas rekening mee houden dat er mensen zijn die zo in de war zijn, geen schaamte voelen, dat ze anderen aanranden. Maar dat betekent nog niet dat iemand jou dan mag aanranden of dat het door jou komt dat je aangerand wordt. Bij een aanranding is er maar een iemand voor wie het gezond is om zich te schamen en dat is de aanrander.
      Laatst circuleerde er zo’n mooie foto van een naakte vrouw op straat met een bord in haar handen: ‘ook al ben ik naakt, ik ben niet zomaar beschikbaar’ of iets van die strekking. Hoe je je als vrouw ook gedraagt, je mag nooit zonder toestemming haar ruimte binnen gaan.
      Soms lukt het je te verdedigen tegen valselijk beschaamd worden, door te zeggen “het is niet aan mij om me hiervoor te schamen, maar de aanrander zou zich moeten schamen”. Maar soms komt het zomaar ongemerkt binnen en dat gebeurt makkelijk als je vroeger ook, over het zelfde issue, valselijk beschaamd bent. Dan heb je geleerd de schaamte van de ander op je te nemen. Dat is dan een manier geworden om beschaamt worden, te overleven. En zeker als je lichaam niet alleen met afschuw op de aanranding heeft gereageerd of zelfs opgewonden wordt is het moeilijk om helder te blijven waar de schaamte thuis hoort.
      Bij een verkrachting of aanranding speelt natuurlijk ook nog dat je je niet hebt kunnen verdedigen of dat je het niet hebt kunnen voorkomen, de ander was sterker, groter en gewelddadiger. Dat geeft een gevoel van onmacht soms zelfs van niet capabel zijn en dat roept vaak schaamte op. We hebben vaak moeten leren ons te schamen voor wat we niet kunnen, voor onze grenzen, voor onze beperkingen, eigenlijk voor onze menselijkheid. Dit is de schaamte die veel trauma slachtoffers voelen en die het zo moeilijk maken om over het trauma te spreken. Het is me niet gelukt me te beschermen, het is me niet gelukt en vervolgens: ik ben mislukt. Dit is de identificatie met de pijn, die er door trauma plaats vindt.

      Helpt dit je bij je onderzoek?
      Lieve groet,
      Viram

  5. Karoline schreef:

    Wat een goed doordacht/doorleefd artikel (perfectionisme heeft duidelijk ook een groot voordeel). Schaamte zou wel eens de reden kunnen zijn waarom ik mezelf lang beperkt heb en niet vrij gevoeld. Schaamte (voornamelijk aan zijn kant) zou ook wel eens een belangrijke reden kunnen zijn waarom ik mijn relatie heb beeindigd. Dat wordt mij heel duidelijk.
    Dank je wel.

  6. Lianne schreef:

    Bedankt lieve Viram voor dit geschenk van heldere woorden over de zo essentiële en complexe dynamiek in ons mens-zijn! Wat is het toch telkens weer een opluchting en wonder te ontdekken dat alles in deze wereld en in ons wel degelijk een intelligent nut heeft.

  7. jennie schreef:

    Bedankt voor het artikel! Ik ga het lezen
    x

  8. Janny schreef:

    lieve Viram, Dank voor dit prachtige artikel. Herkenbaar! Iets om nog eens te lezen en weer, en samen te bespreken.

  9. Rein schreef:

    Dank Viram,

    Jou artikel maakt me nog meer bewuster van schaamte.
    Nu ik, na zoveel jaren weer contact met je maak via dit schrijven, wordt de schaamte weer voelbaar
    rond zichtbaar zijn.
    Het is ook niet zo'n groot ding meer als weleer, maar met alle compassie die er nu is, merk ik dat ik ga stralen in het zichtbaar zijn met de schaamte. Ik ervaar de schaamte dan als een deurtje die nu open mag.
    Wat er dan voelbaar wordt is waar ik in mijn jaartraining mee eindigde: raak-baar zijn.
    Dat is anders dan kwetsbaar zijn omdat er dan al zoveel "zijn met" is.
    Ik hoef mezelf dan ook niet te beschermen via afsluiting. De echte bescherming komt dan vanuit het aanwezig zijn.
    De pijn rond schaamte ken ik heel goed. Het vraagt veel moed, subtiliteit en aandacht om er bij te zijn. Het stadium dat ik daar dan nog een extra oordeel over had zo van: heb jij dat nog steeds? werd laatst weer in alle hevigheid in mijn ervaring voelbaar. Wat duidelijk werd was de hechting aan
    een bepaald zelfbeeld.
    Het lijkt er dan op dat het niet alleen gaat om de schaamte en het oordeel daarop toe te laten, maar ook te begrijpen wat zo belangrijk voor mij was. Toen ik dat zag, werd ook dat een niemendalletje die ik als aandenken op de vensterbank kon zetten. Voor even althans, want
    zoals je wellicht weet is het leven niet statisch maar stromend.
    Liefs,
    Rein

  10. Mirjam schreef:

    Lieve Viram.
    Dank je voor het schrijven van dit prachtige, heldere, opene en liefdevolle artikel. Er spreekt zoveel respect uit voor alle menselijke bewegingen in relaties, heel mooi en leerzaam om zo helder naar schaamte te kijken.

    Vandaag haalde ik je artikel aan in een intervisiebijeenkomst met andere ondernemers.
    Eigenlijk naar aanleiding van dat iemand vertelde over schuldgevoelens en luisteren naar eigen intuïtie. Het was alsof haar intuïtie aangaf dat het ok was iets te doen, maar dat ze zich op een andere laag of hoe je dat ook zou benoemen schuldig voelde.

    Het deed mij veel denken aan het onderscheid tussen schaamte en valse schaamte dat je maakt in het artikel.

    Hoe zie jij het verschil tussen je schuldig voelen en schaamte. Op een bepaalde manier lijken ze voor mij heel verwant te zijn. ik kan niet so goed het onderscheid maken werk ik.

    Ik ben benieuwd naar je antwoord!
    Veel liefs!

    • viramviram schreef:

      Beste Mirjam

      Heb je het antwoord op de vraag van Diana gelezen, een antwoord op een van de eerste vragen naar aanleiding van het artikel? Helpt dat je om meer over je vraag te weten te komen?

  11. Marieke schreef:

    Beste Viram, snuffelend aan tantra vond ik dit artikel. Tot mijn grote vreugde. Wat ben ik er blij mee, het maakt zoveel los. Dankjewel! Hoewel de mechanismes deels niet nieuw voor me zijn, geeft het stuk me een zoveel vollere en helderdere kijk op dat hele nare en inderdaad totaal vast zettende gevoel. Daar kan ik veel mee! Het roept ook een vraag op. Wat jij beschrijft heb ik namelijk nooit gelabeld als schaamte. Dat komt ook aan bod in je aanvulling over schuld. En toch voel ik zo’n enorm verschil in valse schaamte over enerzijds bijvoorbeeld mijn lichaam, of een meer praktische fout, of een creatieve uiting, en anderzijds als ik iets doe dat een ander irriteert of boos maakt of me het oordeel van de ander oplevert. En dan bedoel ik dus niet de echte schaamte als ik werkelijk over iemands grenzen ga of de ander kwets, maar de valse schaamte, bijvoorbeeld als ik niet zo vaak naar mijn schoonouders ga als zij zouden willen, of geen zin heb om te knuffelen met mijn lief (zelfs als hij dat helemaal prima vindt, voel ik dat ik hem te kort doe, terwijl ik inmiddels ook zie hoe nep knuffelen hem juist veel meer te kort doet). Ik doorzie inmiddels vrij goed de valsheid van mijn ‘schuldgevoelens’, en ken de herkomst. Toch is het gevoel van me een ‘slecht mens’ voelen bij het minste of geringste nog heel groot, alsmede de schaamte over mijn behoeften (het reservoir is blijkbaar nog heel vol en bij verdere verwerking gaat jouw artikel zeker erg helpen). Maar waar mijn vraag dus over gaat is het onderscheid tussen dit, en de andere valse schaamten. Dit voelt namelijk nog zoveel venijniger, en zoveel ‘slechter’. Het gaat over zo’n nog dieper, fundamenteler oordeel. Zou dat persoonlijk zijn? Dat bij mij daar de diepste wonden op zitten, terwijl bij een ander het juist het diepst zit op bijvoorbeeld het lichaam? Of zou er een universeler onderscheid zijn? Dat zou ik me ook kunnen voorstellen, uitgaande van de sociale functie van schaamte zoals jij die beschreef. Ook zit het verschil misschien in de schuld factor. Want een ‘raar’ schilderij maken of niet aan een bepaald uiterlijk ideaal voldoen, daar doe je niemand pijn mee. Maar zodra je iets doet wat door je omgeving gezien wordt als een ander tekort doen, zelfs al is dat onterecht, dan speelt de pijn van de ander toch mee en het is wel logisch dat daar dan nog een zwaardere lading op zit. Ik hoop dat je snapt wat ik bedoel. Ik ben erg benieuwd naar jouw kijk hierop. Hartelijke groeten, Marieke Vissers

    • Marieke schreef:

      Beste Viram,
      In reactie op mijn eigen vraag: Ik ben veel met je artikel bezig en kom zelf tot de conclusie dat er inderdaad nog allerlei interessante analytische nuances te onderzoeken zijn in het zeer veelomvattende thema schaamte. MAAR dat dat alles niets afdoet aan de essentie zoals jij die in je artikel vat!! En dat al mijn analyseren zoals zo vaak een vlucht is uit het voelen van die essentie. Jouw artikel helpt veel, doordat het in alle verwarrende en afleidende complexheid, datgene waar het om gaat blootlegt. Voelbaar maakt. En daar ga ik mee verder. Echt heel mooi en knap geschreven. Veel dank voor jouw zorgvuldige werk en het delen ervan.

    • viramviram schreef:

      Beste Marieke

      Ik begrijp uit je reactie dat je een verschil ervaart, bij valse schaamte, tussen je schamen voor wie je bent of je schamen voor wat je doet en of dat verschil in ervaring daarvan, te duiden valt.

      Schaamte kun je zien als de manier hoe ons organisme reageert op contactloosheid. De ander maakt onvoldoende contact met ons en ons organisme vertaalt dat na een tijdje in: ‘ik ben niet in orde, want als ik wel in orde was zouden ze wel liefdevol/contactvol met me omgaan’. En dat ‘ik ben niet in orde’ beschermt ons voor het steeds maar moeten voelen van de pijnlijkheid van het contact. Het trekt ons uit het contact wat zo pijnlijk is, terug. Dus het is een pijnlijk beschermingsreactie tegen de nog grotere pijnlijkheid in het contact.
      Ik denk dat naarmate dit eerder in ons leven gebeurt als totaler aangevoeld wordt. In de eerste fase van ons leven hebben we nog onvoldoende onderscheidend vermogen.
      Zo kun je je best in orde voelen maar je schamen over je seksualiteit als die schaamte later in je leven ontstaan is, toen je al meer kon onderscheiden. Of je vooral schamen over je boosheid of je kracht als daar in je gezin of cultuur niet voldoende ruimte voor was. Maar als je in een gezin geboren wordt en je voelt dat ze je eigenlijk niet willen hebben of dat je eigenlijk te veel bent, dan zal de schaamte totaler zijn en heftiger voelen, denk ik.
      Het is dan moeilijker om met de schaamte om te gaan want er zijn zo weinig ‘goeie eilandjes’ waar je je in orde voelt en die je kunnen helpen met die traumatische schaamte om te gaan. Door het traumatische karakter van schaamte kan het gaan voelen als ‘ik ben schaamte’.
      Dus ik denk dat het dezelfde schaamte, dezelfde contactloosheid is maar totaler op meer levensgebieden.
      Je schrijft over je schaamte als je geen zin hebt om te knuffelen met je lief (ook al vindt hij het helemaal prima).

      Als ik hierover ga schrijven voel ik plots een lichte schaamte, die me bewust maakt van de gevoeligheid en het privé karakter van waarover ik, in het behoorlijk openbaar, wil schrijven, die (gezonde) schaamte neem ik mee terwijl ik verder schrijf.

      Ik kan me voorstellen dat hier twee dingen spelen: ten eerste wordt hier, zoals je ook al schrijft, het reservoir van schaamte uit het verleden aangeraakt en dat laat zich niet zomaar stil houden door de vriendelijkheid van je lief. Er is daar ruimte nodig om die schaamte met vriendelijkheid en in contact te ‘doorvoelen’.
      En mogelijk speelt er nog iets anders. Je heb vroeger moeten leren om met pijnlijke relationele pijn om te gaan door je te gaan schamen. En wellicht grijp je hier zonder het te weten terug op die oude bescherming en ‘helpt’ de schaamte je hier ook om niet de pijnlijkheid in de relatie aan te hoeven gaan. Beter je schamen dan de pijnlijkheid van dit moment in jullie relatie te ervaren.
      Om samen stil te staan bij dat je lief iets wil en dat jij dat niet kunt/wilt geven (wat helemaal in orde is!!!!) en jullie allebei te laten voelen wat dat bij jezelf en in de relatie oproept. Om in de relatie te blijven en de hitte van de pijnlijkheid daar te leren trotseren. De boosheid die er verschijnt, het verlangen om de ander wel te kunnen geven, het verdriet dat het niet mogelijk is en de eenzaamheid die daar gevoeld wordt. Eigenlijk in relatie blijven met de onmogelijkheid.
      Het contact dat vroeger onvoldoende aanwezig was, nu wel aan gaan.
      Als ik m’n boosheid, verdriet en eenzaamheid op een goede (niet beschuldigende) manier met Marie deel is dat voor haar fijner dan dat ik zeg: ‘het is helemaal in orde voor me’. Hoewel dat ook waar, maar niet de hele waarheid is; want met die uitspraak ga ik een beetje weg. En als zij zich in beslag laat nemen door haar schaamte, is ze ook een beetje weg voor mij.
      Schaamte heelt door relatie aan te gaan, over de schaamte maar ook over alle gevoelens die daar onder verborgen zitten.

      Schaamte vraagt van ons dat we ons steeds op een authentieke manier afvragen of onze uitingen juist, adequaat, afgestemd, liefdevol zijn. Dat we die vraag ‘bij ons hebben’.
      Zo kunnen schilderijen, foto’s, uiterlijkheden, uitspraken en afbeeldingen, liefdevol of schaamtevol zijn. Pornografische afbeeldingen die mens onterend zijn. Politici die schaamteloos over mensen uit andere landen spreken. ‘Zwarte Piet’.
      Of Margritte Duras die Bin Laden op een prachtige liefdevolle manier schildert en zijn menselijkheid laat zien, ondanks al zijn onmenselijke daden.
      En het is een vraag die steeds in relatie beantwoord moet worden en waar misschien vaak wel geen algemeen goed of fout is. Wat in de ene relatie liefdevol is kan in de andere schadelijk zijn.

      Dank je voor je vraag, het was inspirerend om er met Marie over de onderzoeken en te schrijven, ik hoop dat dit antwoord je helpt met je eigen vraag.

    • Marieke schreef:

      Dag Viram, dank je voor je uitgebreide en doorvoelde antwoord! Leuk dat mijn vraag je inspireerde. En ja, die pijn speelt zeker ook. Alsmede de pijn van uit de verbinding met mezelf gaan, nu en vroeger. Dat voelen heeft al even een fijne opening gegeven. Dankjewel daarvoor. Ik werk er rustig verder mee.
      Tantra maakt veel bij me los. Ik merk dat ik de afgelopen week in al het gesnuffel steeds opnieuw in contact kom met een energie die heel tintelend en speels en licht en vrolijk voelt. Waar ik naar ‘over wil stappen’, uit de zwaarte en moeizaamheid en onvrijheid. Bijzonder om te ervaren, zo puur op gevoelsniveau. Ben heel erg benieuwd wat ik hierin nog allemaal ga ontdekken. Dankjewel in elk geval voor dit mooie en voor mij erg integer voelende voorbeeld van jullie tantrische weg. Hartelijke groeten, Marieke Vissers

    • Marieke schreef:

      En ja, het is mooi, en voelt lichter, om schaamte te kunnen zien als bewaker van mijn waarden en van het leven in verbinding met mezelf. En dat zelfs valse schaamte hier een functie in heeft.

  12. Jan Peter schreef:

    Beste Viram,

    Dank je voor het mooie en waardevolle artikel. En het werk dat je er aan gehad hebt.
    Ik heb er een vraag bij: zit er verschil tussen schaamte en gène?

    Hartelijke groet,
    Jan Peter.

  13. Harry schreef:

    Dank je voor je betoog over de betekenis van het woord schaamte
    Ik vermoed dat dit je persoonlijke analyse is?
    Mijn waardering voor de eerlijke en zorgvuldige verwoording. Als ik je goed heb gevolgd ben ik het deels met je eens. Als je wilt kan ik de verschillen en overeenkomsten die ik zie met je delen.

    Dankzij je artikel vat ik mijn visie zo samen:
    Volgens mij is schaamte een nuttige en natuurlijke sociale functie.
    De opvattingen over wat beschamend is, tonen de conditie van de samenleving als geheel vermoed ik. Het geheel van heersende opvattingen is wat wij onze cultuur noemen. En die kan wel wat gezonder vind ik.

Geef je respons op Een Tantrische Visie op Schaamte